جغرافياي عظمت خدا

شگفتي حركت سنگ هاي لغزنه روي كف پلايا

يكي از جالب ترين معماهاي پارك ملي  دره مرگ(ايالات متحده) حركت سنگ هاي لغزنده در مسير پلايا ست.اين سنگ ها آثار بلندي ( مثل ردپا) روي پهنه پلايا پشت سرشان به جاي مي گذارند. اين سنگ ها به هر طريقي كه در پلاييا سر مي خورند، اثري از خود به جاي مي گذارند كه مانند شخم زدن گاو آهن روي سطح مزرعه است.

بعضي از اين سنگ ها چند صد كيلوگرم وزن دارند. اين سوال مطرح مي شود كه آنها چگونه حركت مي كنند؟ حقيقت اين است كه هيچ كس به طور واقع نمي داند.هرچند برخي افراد، توضيحاتي نسبتاً مناسب براي آن يافته اند. دليل اين كه حركت آنها به عنوان معما مانده ، اين است كه هنوز هيچ كس حركت آنها را نديده است.

پلايا(playa)

در قاره آمريكا وا‍‍‍ژه پلايا اصطالاحي است كه براي حوضه مركزي ( central basin) و يك پهنه كويري(desert flat) به كار مي رود، اين اصطلاح يك لغت اسپانيايي و به معني ساحل بوده كه به مرور تغييراتي در مفهوم آن صورت گرفته است. در پست ترن مناطق برخي حوضه هاي آبريز (basin) دشت هاي مسطحي با مشخصات ويژه تشكيل مي شود كه در مناطق خشك و نسبتاً گرم و كم باران قرار گرفته اند و اغلب با رسوبات درياچه اي عهد حاضر(تناوب لايه هاي رس و سيلت و نمك) پوشيده شده اند. حوضه هاي بسته اي نيز وجود دارد كه ابعاد آنها از چند متر تا چند صد متر تغييرمي كند، اين نوع حوضه هاي كوچك را ميكرو پلايا مي نامند.

پلايا پست ترين بخش حوضه بسته را تشكيل مي دهد كه حالت خاص از گروه دره هاي بسته وسيع را دارد و در بيشتر اوقات خشك است و اصطلاح درياچه زماني به كار مي رود كه سطح پلايا را آب گرفته باشد.

مشخصات پلایا

1- منطقه ای که یک حوضه(basin) با آبریز داخلی را در برگرفته است.

2- یک سطح صاف شوره زار کاملا هموار یا با شیبی کم

3- منطقه ای که به ندرت دارای آب است میزان تبخیر بیش از مقدار نزولات آن است.

4- منطقه ای نسبتاً وسیع عموماً با قطر بیش از 600 و 900 متر

جنس رسوب های پلایا های کنونی، رس سیلت دریاچه های پلیستوسن است، ضخامت رسوب ها تا صد متر و بیشتر ممکن است تغییر کند،این رسوبات عموماً دانه ریز و اغلب دارای بیش از 50 درصد رس( قطر کمتر از 2 میکرون) است که قادر به حفظ مقدار زیادی آب است.

شکاف هایی که در سطح پلایا دیده می شود، در پلایاهای مختلف و حتی در یک پلایا تغییر می کند. سطحی که ترک ها دیده می شود، همیشه خشک تر از دیگر بخش هاست و با تغییرات آب زیر زمینی، رطوبت خاک تغییر می کند واین عمل نقش عمده ای در شکل و نوع عوارض سطح پلایا دارد.

کانی های رس پلایا عموماً شامل الیت(Illite) مونت موریونیت(Montmorillonite) ورمی کولیت(Vermiculite) و کائولینیت (Kaolinite) است.

حد خارجی اغلب پلایاها با ازدیاد اندازه ذرات رسوبی و گیاهان مشخص است. گیاهان به ندرت در قسمت مرکزی پلایاها رشد می کنند و اغلب در حواشی پلایا می رویند، رشد این گیاهان به میزان نمک موجود در سطح پلایا و اندازه ، شگل و جهت یابی هرکدام از آنها به عناصر ساختمانی آن حوضه بستگی دارد.

خط سیر سنگ ها

سنگ ها در بستر دریاچه ای حرکت دارند که تقریباً صاف وهمیشه خشک است. پهنای آن حدود 2 کیلومترو درازی آن 4 کیلومتر است. سطح پوشیده از گل و جنس رسوبات از سیلت و رس است. آب وهوای منطقه خشک و میزان بارندگی میانگین سالانه حدود 5 میلیمتر است . به هر حال و قتی باران می بارد ، کوهستان شیب دار که خط سیر سنگ ها را در پلایا احاطه کرده است، مقدار زیادی هرزآب تولید می کند که بستر پلایا را به دریاچه  ای تبدیل می کند. وقتی سطح پلایا خیس است،کف زمین بسیار نرم و لیز می شود.

آیا انسان و حیوانات اثری در حرکت سنگ ها دارند؟

شکل رد پشت سر سنگ ها این طور نشان می دهد که حرکت آنها تا زمانی ادامه می یابد که سطح پلایا پوشیده گل نرم است . تنها زمانی که سطح گلین دریاچه  خشک باشد،ممکن است حرکت سنگ ها با فشار دادن توسط حیوانات و انسان ها بوده است.

تاثیر باد در حرکت سنگ ها

باد غالب منطقه در جهت جنوب غربی به شمال شرقی می وزد. رد اثر حرکت سنگ عمدتاً موازی این جهت است. این دلیل مهمی در موثر بودن وزش باد در حرکت سنگ هاست. یک تندباد قوی که از بین سنگ ها عبور می کند، می تواند آغازگر حرکت آنها باشد. در این صورت با ادامه وزش بادهرچند کم سرعت ، سنگ در مسیر خود به حرکت ادامه می دهد.منحنی های شکل گرفته در مسیر حرکت سنگ ها نمایانگرتغییر جهت باد است. همچنین چگونگی عملکرد باد از اشکال نامنظم ردپای سنگ ها دیده می شود.

تاثیر یخ زدگی پلایا در حرکت سنگ ها

حداقل چند نفر در مسیر حرکت سنگ ها روی کف پلایا لایه نازکی از یخ را مشاهده کرده اند. عقیده بر آن است که این لایه های نازک یخی اصطکاک سطح را کاهش می دهد و وزش باد محرک حرکت سنگ ها می شود. چندپژوهشگر این موضوع را روی سنگ ها پیدا کرده اند که به این نظریه قوت می بخشد.

با وجود حمل سنگ ها روی لایه بزرگ یخی مورد انتظار است ولی نشانه های به جای مانده از حرکت سنگ ها می تواند به عوامل دیگری ارتباط داشته باشد. دیگر پژوهشگران این موضوع را آزمایش کرده اند که سنگ ها به راحتی جابه جا شده اند. اما این دلیل قطعی برای تاثیر صد در صد بستر یخ زده در حرکت سنگ ها نیست.

بهترین توضیح برای منبع انرژی حرکتی سنگ ها، باد است. این سوال مطرح می شود که آیا تا زمانی که روی لایه گلی قرار دارند،راحت تر حرکت می کنند یا روی لایه یخی؟ شاید هر کدام از این روش ها پاسخگوی حرکت سنگی خاص باشد و شاید هرگز پاسخی واقعی برای این پدیده کشف نشود.

فرضیه ای برای توضیح حرکت مرموز سنگها

فرضیه ای برای توضیح حرکت مرموز سنگها در دره مرگ دره مرگ در پارک ملی کالیفرنیا بستر دریاچه ای خشکیده و وهم انگیز است که سنگهای بزرگ در آن به شکلی مرموز حرکت می کنند، در حالی که کسی هرگز شاهد حرکت کردن آنها نبوده است. صخره ها و سنگهای متحرک دره مرگ از دهه 1940 تا کنون دانشمندان را بهت زده و متعجب به حال خود رها کرده اند. سرعت حرکت این سنگهای مرموز برابر سرعت راه رفتن یک انسان تخمین زده شده اما هیچکس این سنگها را در حین حرکت کردن مشاهده نکرده است.مطالعات پیشین نشان داده اند عواملی مانند نیروی گرانش یا زمین لرزه می تواند حرکات مرموز این اجرام را توضیح دهد. اکنون محققان مرکز پروازهای فضایی گودارد ناسا فرضیه ای جدید ارائه کرده اند: در طول زمستان سنگها بر روی حلقه های یخی کوچکی که از آب جاری از تپه های مجاور در اطراف سنگها تشکیل می شوند، حرکت می کنند. به گفته محققان جریان بیشتر آب می تواند منجر به شناور شدن سنگها شوند.گروهی از محققان این مرکز فضایی اطلاعات به دست آمده از حسگرهای ریزی که به منظور کنترل جریان آب در زیر لایه ای از خاک در این منطقه کار گذاشته شده بودند را مورد بررسی قرار داده و دریافتند این حسگرها در ماه مارچ حرارت انجماد آب را به ثبت رسانده اند که می تواند زمینه ای مناسب برای شکل گیریه لایه های حلقه ای یخ به شمار رود.با این حال فرضیه یخی محققان گودارد نمی تواند توضیح دهنده قطعی این حرکات ناشناخته باشد، زیرا ویژگی های خرد اقلیمی سخت بیابانی می تواند به این معنی باشد که هر یک از این سنگها به واسطه نیرویی متفاوت حرکت می کنند و یک فرضیه نمی تواند تمامی این حرکات را توجیه کند.در این منطقه که به مسیر مسابقه سنگها شهرت پیدا کرده است، سنگها که گاه تا مسافت 458 متر جا به جا می شوند مسیری از براده های خاک رس را در امتداد مسیر خود به وجود می آورند. لایه گلی خشکیده بر بستر دریاچه ضخامتی در حدود 300 متر دارد که از تبخیر دریاچه در 10هزار سال پیش به جا مانده است.سنگهای دره مرگ گاه به صورت چند تایی یا گروهی حرکت می کنند که محققان ناسا این حرکت را به واسطه وجود یک لایه یخی در زیر تمامی این سنگها ممکن می دانند.تا کنون هیچ چشم یا دوربینی نتوانسته سنگها را در حال حرکت مشاهده کند اما دانشمندان امیدوارند تکنولوژی های جدید بتوانند راه حلی برای روشن کردن این راز در اختیار آنها قرار دهند.بر اساس گزارش نشنال جئوگرافیک، به دلیل اینکه دره مرگ منطقه ای حفاظت شده به شمار می رود، دانشمندان در انجام مطالعات خود محدودیتهایی را دارند که مهمترین آنها ممنوعیت جا به جا کردن سنگها و تخریب مسیر حرکت آنها است. از این رو دانشمندان برای بررسی نحوه شکل گیری لایه های یخی در زیر سنگها و فرار از درجه حرارت بالای 46 درجه ای این دره در ماه جولای، نمونه ای از خاک دریاچه خشکیده مجاور را در آزمایشگاه های خود مورد استفاده و مطالعه قرار می دهند.